{"id":205,"date":"2015-07-18T14:42:15","date_gmt":"2015-07-18T14:42:15","guid":{"rendered":"https:\/\/ba.warchildhood.org\/?page_id=88"},"modified":"2025-06-18T13:11:02","modified_gmt":"2025-06-18T11:11:02","slug":"uticaj-rata-na-mentalno-zdravlje-djece","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/warchildhood.org\/ba\/uticaj-rata-na-mentalno-zdravlje-djece\/","title":{"rendered":"Uticaj rata na mentalno zdravlje djece"},"content":{"rendered":"[vc_row type=”grid” full_screen_row_position=”middle” column_margin=”default” column_direction=”default” column_direction_tablet=”default” column_direction_phone=”default” scene_position=”center” text_color=”dark” text_align=”left” row_border_radius=”none” row_border_radius_applies=”bg” overlay_strength=”0.3″ gradient_direction=”left_to_right” shape_divider_position=”bottom” bg_image_animation=”none” is_fss_bg=”no”][vc_column column_padding=”no-extra-padding” column_padding_tablet=”inherit” column_padding_phone=”inherit” column_padding_position=”all” column_element_spacing=”default” background_color_opacity=”1″ background_hover_color_opacity=”1″ column_shadow=”none” column_border_radius=”none” column_link_target=”_self” gradient_direction=”left_to_right” overlay_strength=”0.3″ width=”1\/1″ tablet_width_inherit=”default” tablet_text_alignment=”default” phone_text_alignment=”default” bg_image_animation=”none” border_type=”simple” column_border_width=”none” column_border_style=”solid” dp_animation=””][divider line_type=”No Line” custom_height=”30″][\/vc_column][\/vc_row][vc_row type=”grid” full_screen_row_position=”middle” column_margin=”default” column_direction=”default” column_direction_tablet=”default” column_direction_phone=”default” scene_position=”center” text_color=”dark” text_align=”left” row_border_radius=”none” row_border_radius_applies=”bg” overlay_strength=”0.3″ gradient_direction=”left_to_right” shape_divider_position=”bottom” bg_image_animation=”none” is_fss_bg=”no” css=”.vc_custom_1431154933423{padding-top: 90px !important;}”][vc_column column_padding=”no-extra-padding” column_padding_tablet=”inherit” column_padding_phone=”inherit” column_padding_position=”all” column_element_spacing=”default” background_color_opacity=”1″ background_hover_color_opacity=”1″ column_shadow=”none” column_border_radius=”none” column_link_target=”_self” gradient_direction=”left_to_right” overlay_strength=”0.3″ width=”2\/3″ tablet_width_inherit=”default” tablet_text_alignment=”default” phone_text_alignment=”default” bg_image_animation=”none” border_type=”simple” column_border_width=”none” column_border_style=”solid” dp_animation=””][vc_column_text]Psiholo\u0161ke i psihijatrijske studije su pokazale da rat ostavlja dugotrajne posljedice na djecu i adolescente.<\/strong> Tokom rata, djeca su suo\u010dena sa razli\u010ditim stepenom dva tipa traumatskih doga\u0111aja: tip I (iznenadni traumatski doga\u0111aj) i tip II (prolongirana izlo\u017eenost nemilim doga\u0111ajima koja ima za rezultat stvaranje disfunkcionalnih mehanizama suo\u010davanja). Kao rezultat, djeca mogu razviti anksioznost i post-traumatski stresni sindrom, depresiju, disocijativna stanja (odvojenost od vanjskog svijeta, depersonalizaciju, derealizaciju, emotivnu otupljenost, katatoniju), bihevioralne poreme\u0107aje (osobito agresivnost, asocijalno i nasilno kriminalno pona\u0161anje), te zloupotrebu alkohola i psihoaktivnih supstanci vi\u0161e nego \u0161to je to slu\u010daj sa njihovim vr\u0161njacima u zemljama koje nisu zahva\u0107ene ratom (Joshi and O\u2019Donnell 2003, Machel 2001, Wexler et al 2006). Prema Joshi i O\u2019Donnell (2003:288), problemi mentalnog zdravlja su zapravo \u00abnormalna reakcija na nenormalne doga\u0111aje\u00bb, a autori isti\u010du da prolongirana izlo\u017eenost nasilju kod djece rezultira \u00abrizikom za razvoj multiplih i ponekad dugotrajnih formi biopsihosocijalne neprilago\u0111enosti\u00bb.<\/p>\n

Murthy i Lakominarayana (2006) su sumirali rezultate svih do tog trenutka objavljenih studija o uticaju rata na mentalno zdravlje djece i obuhvatili su ve\u0107inu, do tada aktuelnih, konfliktnih zona: Afganistan, Balkan, Kambod\u017eu, \u010ce\u010deniju, Irak, Izrael, Palestinu, Ruandu, \u0160ri Lanku, Somaliju, Ugandu, te zaklju\u010dili da ratna trauma dovodi do dugotrajnih posljedica na psihu djece \u2013 \u0161to je konflikt du\u017ei, to su i simptomi ozbiljniji.<\/strong> Prema navodima Svjetske zdravstvene organizacije, koja je pozvala zemlje \u010dlanice na ve\u0107u pa\u017enju kada je u pitanju za\u0161tita djece u oru\u017eanim sukobima, 10% osoba koje su pre\u017eivjele traumatski doga\u0111aj \u0107e kasnije razviti simptome post-traumatskog stresnog poreme\u0107aja, dok \u0107e drugih 10% razviti poreme\u0107aj u pona\u0161anju ili psiholo\u0161ka stanja koja remete normalno funkcionisanje<\/strong>, a me\u0111u kojim su naj\u010de\u0161\u0107i anksioznost, depresija, te psihosomatski problemi kao \u0161to su nesanica, bolovi u mi\u0161i\u0107ima, stomaku ili le\u0111ima (WHO 2005 in Murthy and Lakohminarayana 2006). Smith (2001) tvrdi da su najva\u017enije varijable koje odre\u0111uju uticaj rata na dje\u010dije mentalno zdravlje sljede\u0107e: deprivacija osnovnih sredstava za \u017eivot (kao \u0161to su skloni\u0161te, voda, hrana, \u0161kole, zdravstvena za\u0161tita); stigmatiziranje i diskriminacija (koja zna\u010dajno uti\u010de na stvaranje identiteta); pesimisti\u010dan pogled na \u017eivot (stalni osje\u0107aj gubitka i \u017ealovanje za izgubljenim, nemogu\u0107nost da se vidi svijetla budu\u0107nost) i normalizacija nasilja.<\/p>\n

Me\u0111utim, zapadni pristup psiholo\u0161kim posljedicama rata na djecu, koji probleme uglavnom sagledava kroz prizmu dijagnoze PTSP-ja, je u u posljednje vrijeme fokusu kritike antropologa i transkulturalnih psihijatara, koji smatraju da je ovakav pogled etnocentri\u010dan i da ne uklju\u010duje u razmatranje lokalne kulturolo\u0161ke sisteme vjerovanja niti dje\u010diju otpornost i sposobnost djelovanja<\/strong> (De Jong 2002, Fernando and Ferrari 2013, Jones 2013).<\/p>\n

Djeca se ne smiju posmatrati samo kao pasivne \u017ertve sa nemogu\u0107no\u0161\u0107u djelovanja, nad kojima se vr\u0161i nasilje, ve\u0107 se trebaju gledati kao aktivni sudionici u dru\u0161tvenim doga\u0111ajima<\/strong>, sposobni da razviju vlastite na\u010dine da se nose sa ratom i da pre\u017eive, i spremne da zauzmu poziciju otpora prema sukobu koji ih okru\u017euje ili da mu se aktivno pridru\u017ee (Dupuy and Peters 2010).<\/p>\n

Nedavne psiholo\u0161ke\/psihijatrijske studije (De Jong 2002, Fernando and Ferrari 2013, Jones 2013)\u00a0 su pokazale da su djeca, iako izlo\u017eena dehumaniziraju\u0107im uslovima, sposobna pokazati nevjerovatnu otpornost, odrastaju\u0107i u potpuno funkcionalne odrasle osobe uprkos pro\u017eivljenoj traumi.<\/strong> Autori su identificirali nekoliko va\u017enih protektivnih mehanizama, kao \u0161to su efektivne strategije suo\u010davanja, sistem vjerovanja i religija, zdravi porodi\u010dni odnosi i prijateljstva i sl. Siroma\u0161tvo, neadekvatni uslovi stanovanja, nasilje u porodici, diskriminacija i socijalna izolacija, neki su od problema na kojima treba ciljano raditi nakon prestanka konflikta, kako bi se uspje\u0161no smanjile posljedice rata na mentalno zdravlje djece i pove\u0107ala njihova otpornost (De Jong 2002, Fernando and Ferrari 2013, Jones 2013).<\/p>\n

Na koji \u0107e na\u010din i u kojoj mjeri ratna de\u0161avanja uticati na djecu zavisi, u mnogome, i od razvoja doga\u0111aja u zemlji nakon zavr\u0161etka sukoba, prije svega od brzine kojom se vr\u0161i rekonstrukcija i pobolj\u0161anja socio-ekonomskih uslova.<\/strong> Tako\u0111er, preuzimanje odgovornosti za zlo\u010dine i sudsko procesuiranje ratnih zlo\u010dinaca, kao i implementacija lokalnih mehanizama pomirenja su od neizmjerne va\u017enosti za generalnu atmosferu i osje\u0107aj smisla nakon rata. Uvo\u0111enjem tehnika za rje\u0161avanje konflikta u nastavni plan i program, \u0161kolstvo igra va\u017enu ulogu u pomirenju i suo\u010davanju sa pro\u0161lo\u0161\u0107u (Dupuy and Peters 2010).<\/p>\n

Sva kompleksnost uticaja rata na djecu i adolescente i njihovo slojevito pro\u017eivljeno iskustvo se mo\u017ee obuhvatiti samo kroz svjedo\u010denja o pro\u017eivljenom u narativnoj formi, bilo da su u pitanju \u017eivotne pri\u010de ili crte\u017ei (Jones 2013, Lustig and Tennakoon 2008).<\/p>\n

Putem audio-video svjedo\u010denja ljudi koji su bili djeca i adolescenti tokom rata u Bosni i Hercegovini, Muzej ratnog djetinjstva pru\u017ea uvid u svakodnevni \u017eivot djece u ratom zahva\u0107enom podru\u010dju,<\/strong> sa svim svojim specifi\u010dnostima, prekaritetom i u\u017easima. Tako\u0111er, kroz svjedo\u010denja o pre\u017eivljenom i pro\u017eivljenom, mogu\u0107e je retrospektivno identificirati protektivne faktore koji su pomogli ja\u010danje otpornosti kod pre\u017eivjele djece. Na ovaj na\u010din, ilustriranjem pro\u017eivljenog iskustva bosanske djece i adolescenata, Muzej ratnog djetinjstva \u0107e pomo\u0107i boljem razumijevanju \u017eivota u ratu i poslije rata, a ovo se znanje mo\u017ee iskoristiti za pomo\u0107 i za\u0161titu djece koja sada \u017eive u konfliktnim zonama, te na globalnom nivou pove\u0107ati \u0161ansu za odr\u017eanje mira.<\/p>\n

\n

De Jong, J et al
\n2002 Trauma, War and Violence: Public mental health in socio-economic context. New York, Boston, Dordrecht, London, Moscow: Kluwer Academic Press.<\/p>\n

Dupuy, KE and Krijn Peters
\n2010 War and children: a reference handbook. Santa Barbara, Denver, Oxford: Praeger Security International, ABC Clio<\/p>\n

Fernando, C and Michel Ferrari
\n2013 Handbook of Resilience in Children of War. New York, Heidelberg, Dordrecht, London: Springer<\/p>\n

Jones, L
\n2013 Then they started shooting: Children of the Bosnian war and the adults they become. New York: Bellevue Literary Press.<\/p>\n

Joshi, PT and Deborah O\u2019Donnell
\n2003 Consequences of child exposure to war and terrorism. Clinical Child and Family Psychology Review 6(4):279-291.<\/p>\n

Lustig, SL and Lakshika Tennakoon
\n2008 Testimonials, Narratives, Stories and Drawings: Child Refugees as Witnesses. Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America 17:569-584.<\/p>\n

Morina, N et al
\n2011 War and bereavement-consequences for mental and physical distress. PLoS ONE 6(7):e22140.<\/p>\n

Murthy, SS and R. Lakshminarayana
\n2006 Mental health consequences of war: a brief review of research findings. World Psychiatry 5(1):25-30.<\/p>\n

Smith, D
\n2001 Children in the heat of war. APA Monitor 32(8):29.[\/vc_column_text][\/vc_column][vc_column column_padding=”no-extra-padding” column_padding_tablet=”inherit” column_padding_phone=”inherit” column_padding_position=”all” column_element_spacing=”default” background_color_opacity=”1″ background_hover_color_opacity=”1″ column_shadow=”none” column_border_radius=”none” column_link_target=”_self” gradient_direction=”left_to_right” overlay_strength=”0.3″ width=”1\/3″ tablet_width_inherit=”default” tablet_text_alignment=”default” phone_text_alignment=”default” bg_image_animation=”none” border_type=”simple” column_border_width=”none” column_border_style=”solid” dp_animation=””][vc_widget_sidebar sidebar_id=”page-sidebar”][\/vc_column][\/vc_row]\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[vc_row type=”grid” full_screen_row_position=”middle” column_margin=”default” column_direction=”default” column_direction_tablet=”default” column_direction_phone=”default” scene_position=”center” text_color=”dark” text_align=”left” row_border_radius=”none” row_border_radius_applies=”bg” overlay_strength=”0.3″ gradient_direction=”left_to_right” shape_divider_position=”bottom” bg_image_animation=”none” is_fss_bg=”no”][vc_column column_padding=”no-extra-padding” column_padding_tablet=”inherit” column_padding_phone=”inherit” column_padding_position=”all” column_element_spacing=”default” background_color_opacity=”1″ background_hover_color_opacity=”1″ column_shadow=”none” column_border_radius=”none” column_link_target=”_self” gradient_direction=”left_to_right” overlay_strength=”0.3″ width=”1\/1″…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"give_campaign_id":0,"_seopress_robots_primary_cat":"","_seopress_titles_title":"","_seopress_titles_desc":"Psiholo\u0161ke i psihijatrijske studije su pokazale da rat ostavlja dugotrajne posljedice na djecu i adolescente.","_seopress_robots_index":"","footnotes":""},"class_list":["post-205","page","type-page","status-publish"],"campaignId":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/warchildhood.org\/ba\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/205","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/warchildhood.org\/ba\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/warchildhood.org\/ba\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/warchildhood.org\/ba\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/warchildhood.org\/ba\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=205"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/warchildhood.org\/ba\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/205\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5740,"href":"https:\/\/warchildhood.org\/ba\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/205\/revisions\/5740"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/warchildhood.org\/ba\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=205"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}